Türkçe Dilbilgisi › Ulaçlar
Zaman Ulaçları (-DIk / -(y)AcAk + iyelik + -(n)DA)
Seviye B2Ulaçlar
«…-dığında» biçimiyle zaman anlatan ulaç: eve geldiğimde kimse yoktu.
Bir önceki ünitede «-DIk» ve «-(y)AcAk» eklerini sıfat-fiil olarak öğrendiniz. Aynı ekler bulunma durumu ekini alınca ULAÇ olur ve zaman anlatır: «Eve geldiğimde kimse yoktu.»
Yapı şudur: fiil + «-DIk» + iyelik eki + bulunma durumu eki «-(n)DA». Gel-diğ-im-de.
İyelik eki eylemi kimin yaptığını gösterir: geldiğimde, geldiğinde (sen ve o için aynıdır), geldiğimizde, geldiğinizde, geldiklerinde.
Sıfat-fiilde öğrendiğiniz ses olayı burada da geçerlidir: «-DIk» ekinin «k» harfi iki ünlü arasında yumuşar ve «ğ» olur. Geldik + im + de → geldiğimde.
Gelecekten söz ederken de aynı biçim kullanılır; ek değişmez: «Yarın eve geldiğinde beni ara.» Eylem henüz olmamıştır ama «-DIğIndA» yine geçerlidir. «-(y)AcAğIndA» biçimi ise seyrektir; onun yerine «-(y)AcAğI zaman» denir: «Çıkacağım zaman haber veririm.»
«zaman» sözcüğü bu ulacın yerine kullanılabilir ve anlam değişmez: «geldiğimde» = «geldiğim zaman», «çıktığında» = «çıktığı zaman».
Olumsuz biçim düzenlidir: «Eve gelmediğimde merak ediyorlar.», «Anlamadığınızda sorun.»
B1'de öğrendiğiniz «-(y)IncA» ulacıyla anlamı çok yakındır; ikisi de bir olayın zamanını gösterir. Aralarındaki fark KİŞİDİR: «-(y)IncA» kişi eki almaz, «-DIğIndA» ise iyelik ekiyle eylemi kimin yaptığını açıkça söyler.
Bu yüzden özne belirsiz kalabilecekse «-(y)IncA» tercih edilir: «Gelince konuşuruz.» kimin geleceğini söylemez; «Sen geldiğinde konuşuruz.» söyler.
Bu ulaç yazı dilinde ve anlatımda çok kullanılır: «Kapıyı açtığımda içeride kimse yoktu.», «Haberi duyduğumuzda hepimiz şaşırdık.»
Örnekler
- Eve geldiğimde kimse yoktu.
- Kapıyı açtığımda içeride bir ses duydum.
- Haberi duyduğumuzda hepimiz çok şaşırdık.
- Sen geldiğin zaman bu konuyu konuşuruz.
- Anlamadığınızda çekinmeden sorun.