Türkçe Dilbilgisi › Ulaçlar
Zaman Ulaçları (-DIk / -(y)AcAk + iyelik + sırada, -(A/I)r … -mAz)
Seviye B2Ulaçlar
Tam o sırada olma ve bir eylemin hemen ardından olma: çıktığım sırada, gelir gelmez.
Bu konuda iki yapı öğreneceksiniz. Birincisi bir olayın TAM O SIRADA olduğunu, ikincisi bir olayın HEMEN ARDINDAN olduğunu anlatır.
«-DIk / -(y)AcAk + iyelik + sırada» yapısı, iki olayın tam olarak aynı ana denk geldiğini söyler: «Ben tam çıktığım sırada telefon çaldı.»
Yapı bir önceki konunun aynısıdır; yalnızca bulunma durumu eki yerine «sırada» sözcüğü gelir: çıktığım sırada, geldiğiniz sırada, konuştuğumuz sırada.
Gelecek için «-(y)AcAk» kullanılır ve çoğunlukla «tam» sözcüğüyle birlikte gelir: «Tam çıkacağım sırada yağmur başladı.»
«sırada» yerine «esnada» da kullanılabilir; anlamı aynıdır ama daha resmîdir: «konuştuğumuz esnada».
İkinci yapı «-(A/I)r … -mAz» biçimidir. Burada AYNI FİİL iki kez yazılır: önce geniş zaman biçimi, sonra geniş zamanın olumsuzu. Gel-ir gel-mez, gör-ür gör-mez, duy-ar duy-maz.
İki parça AYRI yazılır ve aralarına hiçbir şey girmez: «gelir gelmez» doğru, «gelirgelmez» yanlıştır.
Anlamı «hemen ardından»dır: «Eve gelir gelmez yattım.» — eve geldim ve hiç beklemeden yattım.
Bu yapı olumsuz görünse de cümlenin anlamı olumludur. İkinci parçadaki «-mAz» yalnızca kalıbın bir parçasıdır, cümleyi olumsuz yapmaz.
B1'de öğrendiğiniz «-(y)IncA» ile farkı zamanın yakınlığıdır: «Eve gelince yattım.» bir süre sonra da olabilir; «Eve gelir gelmez yattım.» hiç beklemeden demektir.
Ulaç alan fiil çekimlenmez; cümlenin zamanı ve kişisi yüklemden okunur: «Gelir gelmez ara.», «Gelir gelmez aradı.»
Günlük dilde kalıplaşmış kullanımı da vardır: «olur olmaz» sözü «uygunsuz, yersiz» anlamına gelir — «Olur olmaz şeyler söyleme.»
Örnekler
- Ben tam çıktığım sırada telefon çaldı.
- Tam yemek yiyeceğimiz sırada misafir geldi.
- Eve gelir gelmez yattım.
- Beni görür görmez koşarak yanıma geldi.
- Haberi duyar duymaz hemen seni aradım.