Türkçe Dilbilgisi › Sıfat-Fiil
Sıfat-Fiil (-(A/I)r / -mAz / -mIş)
Seviye B2Sıfat-Fiil
Çoğunlukla kalıplaşmış sıfat-fiiller: çalar saat, çıkmaz sokak, pişmiş yemek.
Bu konuda üç sıfat-fiil ekini birlikte göreceksiniz: «-(A/I)r», «-mAz» ve «-mIş». Bunlar öncekiler kadar üretken değildir; çoğu kalıplaşmıştır ve kelime gibi öğrenilir.
«-(A/I)r» eki, bir şeyin SÜREKLİ ÖZELLİĞİNİ ya da işlevini anlatır: çalar saat, akar su, güler yüz, koşar adım, yazar kasa.
Bu ek geniş zaman ekiyle aynıdır. Fark, cümledeki görevindedir: «Saat çalar.» bir yüklemdir, «çalar saat» ise bir sıfat tamlamasıdır.
«-mAz» eki aynı ekin olumsuzudur ve bir şeyin OLMADIĞINI ya da olamayacağını anlatır: çıkmaz sokak, tükenmez kalem, olmaz iş, geçilmez yol.
Bu ikisi birlikte ikili kalıplar da kurar: okur yazar, gider ayak, döner sermaye. Bu biçimler kalıplaşmıştır, tek tek çözülmeye çalışılmaz.
«-mIş» eki ise BİTMİŞ bir eylemin sonucunu niteler: pişmiş yemek, kırılmış cam, yazılmış mektup, geçmiş zaman.
«-mIş» sıfat-fiili ile A2'de öğrendiğiniz belirsiz geçmiş zamanı karıştırmayın. «Yemek pişmiş.» bir cümledir (duyulan geçmiş); «pişmiş yemek» ise bir sıfat tamlamasıdır.
Olumsuz biçimi «-mAmIş»tır: pişmemiş yemek, kırılmamış cam, hiç okunmamış kitap.
Bu üç ekle kurulup dilde kalıcı İSİM olmuş birçok kelime vardır: dolmuş, çıkmaz, tükenmez, geçmiş, gelir, gider, yazar, okur.
Bu kelimeler artık sıfat-fiil sayılmaz; sözlükte kendi maddeleri vardır. «Dolmuşa bindim.» cümlesinde «dolmuş» bir araç adıdır.
Öğrenci olarak bu üç eki üretmekten çok TANIMANIZ önemlidir. Karşınıza çıktığında hangi ekin hangi anlamı taşıdığını bilmek yeterlidir.
Bu konuyla sıfat-fiiller bölümü tamamlanıyor. Bir sonraki ünitede aynı «-DIk» ve «-(y)AcAk» eklerinin ulaç olarak, yani zaman anlatmak için nasıl kullanıldığını göreceksiniz.
Örnekler
- Her sabah çalar saatle uyanıyorum.
- Bu çıkmaz sokakta araba dönemiyor.
- Tükenmez kalemi ödünç alabilir miyim?
- Pişmiş yemekleri buzdolabına koydum.
- Kırılmış camları dikkatle topladık.