Türkçe Dilbilgisi › Ulaçlar
Zaman Ulacı (-(y)ken)
Seviye A2Ulaçlar
İki şeyin aynı anda olduğunu anlatan ulaç: çocukken, gelirken, ben yemek yaparken.
«-ken» eki iki şeyin AYNI ANDA olduğunu anlatır: «Ben yemek yaparken telefon çaldı.», «Çocukken çok yaramazdım.»
Bu ekin en önemli özelliği şudur: BÜYÜK ÜNLÜ UYUMUNA UYMAZ. Kelimenin ünlüsü kalın da olsa ince de olsa ek her zaman «-ken» biçimindedir: çocukken, okurken, bakarken, giderken, yorgunken.
İsimlere doğrudan gelir: çocuk - çocukken, öğrenci - öğrenciyken, küçük - küçükken, yorgun - yorgunken.
Kelime ünlüyle bitiyorsa araya «y» kaynaştırma harfi girer: öğrenci - öğrenciyken, arabada - arabadayken, hasta - hastayken.
Fiillere geniş zaman ekinin üzerine gelir: gel-ir-ken, bak-ar-ken, çalış-ır-ken, otur-ur-ken. Bu yüzden fiilden sonra önce geniş zaman ekini bulmanız gerekir.
Ek eskiden «iken» diye ayrı bir kelimeydi; resmî yazıda hâlâ ayrı yazılabilir: «çocuk iken». Günlük dilde bitişik yazılır.
Bu ulacın diğerlerinden önemli bir farkı vardır: İKİ EYLEMİN ÖZNESİ FARKLI OLABİLİR. «Ben gelirken o gidiyordu.» cümlesinde gelen ben, giden ise o.
Zaman anlatan cümlelerde şimdiki zamanın hikâyesiyle sık birlikte kullanılır: «Ben yemek yaparken çocuklar oynuyordu.»
«-ken» ulacı «bir yandan» anlamı da verir: «Yürürken telefonla konuşuyor.», «Ders çalışırken müzik dinlerim.»
Olumsuz biçim seyrektir ve geniş zamanın olumsuzu üzerine kurulur: «Kimse beklemezken geldi.»
Örnekler
- Ben yemek yaparken telefon çaldı.
- Çocukken çok yaramazdım.
- Eve giderken markete uğradım.
- Öğrenciyken bu kafede çok otururduk.
- Ders çalışırken müzik dinlerim.