Türkçe Dilbilgisi › Adlaştırma
Adlaştırma (-mA / -mAk / -(y)Iş)
Seviye A2Adlaştırma
Fiilden isim yapan üç ek ve aralarındaki anlam farkı: yüzmek, yüzme, yüzüş.
Türkçede bir fiil, üç ekten biriyle isim hâline gelir ve cümlede isim gibi kullanılır: «-mAk», «-mA» ve «-(y)Iş». Yüz-mek, yüz-me, yüz-üş.
Üç ek de büyük ünlü uyumuna uyar: bakmak - bakma - bakış, gelmek - gelme - geliş, okumak - okuma - okuyuş, gülmek - gülme - gülüş.
«-mAk» fiilin sözlük biçimidir ve eylemi en genel hâliyle anlatır: «Yüzmek çok güzel bir spor.», «Erken kalkmak zordur.» Sözlükte fiilleri hep bu biçimde bulursunuz.
«-mA» eylemin kendisini, işin adını verir ve çoğunlukla somut bir etkinliğe dönüşür: yüzme kursu, okuma saati, yürüme yolu, alışveriş yapma.
«-(y)Iş» eylemin BİÇİMİNİ, nasıl yapıldığını anlatır: «Onun yürüyüşü çok güzel.», «Bu bakış ne demek?», «Gülüşünü çok seviyorum.»
Üçünün farkını bir örnekte görelim: «Yüzmek sağlıklıdır.» (genel olarak bu eylem), «Yüzme kursuna gidiyorum.» (bir etkinlik olarak), «Onun yüzüşü çok hızlı.» (nasıl yüzdüğü).
Önemli bir kural: «-mAk» biçimi durum eki alamaz. Ek gerektiğinde «-mA» biçimine döner. «Yüzmek istiyorum.» ama «Yüzmeyi seviyorum.» — ikincisinde yüzme + belirtme durumu vardır.
Aynı kural bütün fiillerde geçerlidir: «Okumak güzeldir.» - «Okumayı severim.», «Konuşmak kolaydır.» - «Konuşmaya başladım.»
Olumsuz biçimde önce olumsuzluk eki gelir: gelmemek, gelmeme, gelmeyiş. «Gelmemek daha iyi olur.»
Bu eklerle kurulan birçok kelime dilde kalıcı isim olmuştur: dondurma, dolma, kavurma, kazma (-mA); giriş, çıkış, satış, doğuş, buluş (-(y)Iş).
Adlaşan fiil cümlede özne ya da nesne olabilir: «Yüzmek beni dinlendiriyor.» (özne), «Yüzmeyi seviyorum.» (nesne).
Örnekler
- Yüzmek benim en sevdiğim spor.
- Yüzmeyi çok seviyorum.
- Çocuklar için yeni bir yüzme kursu açıldı.
- Onun gülüşü çok güzel.
- Her sabah yürüyüş yapıyorum.