Türkçe Dilbilgisi › Yapım Ekleri
Yapım Ekleri (-lI / -sIz / -lIk)
Seviye A1Yapım Ekleri
İsimden yeni kelimeler türeten «-lI» (var), «-sIz» (yok) ve «-lIk» eklerini tanıtır.
Türkçede yeni kelimeler yapım ekleriyle türetilir. Günlük hayatta en çok kullanılan üç yapım eki «-lı», «-sız» ve «-lık» ekleridir.
«-lı, -li, -lu, -lü» eki bir şeyin var olduğunu, içinde bulunduğunu anlatır: şekerli çay, sütlü kahve, tuzlu yemek, bahçeli ev, paralı yol.
Aynı ek bir kişinin nereden geldiğini de söyler: İstanbul - İstanbullu, Afyon - Afyonlu, Afrika - Afrikalı, Çin - Çinli. «Nerelisiniz?» sorusunun cevabı bu ekle verilir.
«-sız, -siz, -suz, -süz» eki tam tersini, bir şeyin olmadığını anlatır: şekersiz çay, tuzsuz yemek, parasız, işsiz, sessiz. «-lı» ile «-sız» birbirinin karşıtıdır: sütlü - sütsüz.
«-lık, -lik, -luk, -lük» ekinin üç ayrı işi vardır. Birincisi, bir şeyin konduğu ya da onun için kullanılan aracı gösterir: tuz - tuzluk, şeker - şekerlik, göz - gözlük, kitap - kitaplık, buz - buzluk.
İkincisi, soyut isim yapar: güzel - güzellik, iyi - iyilik, arkadaş - arkadaşlık, çocuk - çocukluk.
Üçüncüsü, süre, ölçü ve miktar bildirir: bir haftalık tatil, iki günlük iş, beş kişilik masa, üç aylık bebek.
Üç ek de büyük ünlü uyumuna uyar. Son ünlü a veya ı ise -lı, -sız, -lık; e veya i ise -li, -siz, -lik; o veya u ise -lu, -suz, -luk; ö veya ü ise -lü, -süz, -lük olur.
Bu ekler yapım ekidir, yani yeni bir kelime kurar. Çoğul, iyelik ve durum ekleri onlardan sonra gelir: gözlük - gözlükler - gözlüklerim - gözlüklerimi.
Bu ekler kafede, lokantada ve alışverişte çok işe yarar: «Çayınız şekerli mi, şekersiz mi?», «Üç kişilik bir masa lütfen.»
Örnekler
- Ben çayımı şekersiz içiyorum.
- Bu kahve sütlü mü?
- Nerelisiniz? Ben Ankaralıyım.
- Masanın üstünde bir tuzluk ve bir şekerlik var.
- Üç kişilik bir masa istiyoruz.