Türkçe Dilbilgisi › Sıfat-Fiil
Sıfat-Fiil (-DIk / -(y)AcAk + iyelik)
Seviye B2Sıfat-Fiil
Nitelediği ismin eylemi yapmadığı sıfat-fiil: okuduğum kitap, gideceğim şehir.
Bu sıfat-fiilde nitelenen isim eylemi YAPMAZ; eylemi başka biri yapar. «Okuduğum kitap» — okuyan benim, kitap okunan şeydir.
Bir önceki konuyla farkı bu ünitenin kalbidir. «Beni arayan adam» — arayan adamdır. «Benim aradığım adam» — arayan benim, adam aranan kişidir.
Yapı şöyle kurulur: fiil + «-DIk» ya da «-(y)AcAk» + İYELİK EKİ. İyelik eki eylemi kimin yaptığını gösterir: okuduğum, okuduğun, okuduğu, okuduğumuz, okuduğunuz, okudukları.
«-DIk» geçmiş ve şimdiki zaman için, «-(y)AcAk» ise gelecek için kullanılır: «Dün okuduğum kitap», «Yarın okuyacağım kitap».
Ses olayına dikkat edin: «-DIk» ekinin «k» harfi iyelik ekiyle iki ünlü arasında kalır ve yumuşar. Okuduk + um → okuduğum. Aynı şey «-(y)AcAk» için de olur: gidecek + im → gideceğim.
Bu yüzden «gideceğim şehir» ile «gideceğim» (gelecek zaman) aynı görünür. Hangisi olduğunu cümledeki yeri söyler: biri bir ismi niteler, öteki yüklemdir.
Olumsuz biçim düzenlidir: okumadığım kitap, gitmediğim şehir, göremediğimiz film.
Eylemi yapan kişi ayrıca söylenebilir ve o zaman ilgi eki alır: «benim okuduğum kitap», «Ali'nin yazdığı mektup», «öğrencilerin sorduğu sorular».
Nitelenen isim cümlede farklı görevlerde olabilir: nesne («okuduğum kitap»), yer («oturduğum ev»), zaman («geldiğim gün»), araç («bindiğim otobüs»).
Bu yapı Türkçenin en çok kullanılan cümle kurma yollarından biridir. Gazete, roman ve günlük konuşmada her yerde karşınıza çıkar.
Uzun cümlelerde önce niteleyen bölümü bulun, sonra nitelenen ismi: «Geçen yıl İstanbul'da tanıştığımız arkadaşlar bu hafta bize geliyor.»
Bir sonraki konuda bu ailenin kalıplaşmış üyelerini göreceksiniz; ardından bu eklerin ulaç olarak kullanıldığı biçimlere geçeceğiz.
Örnekler
- Dün okuduğum kitap çok güzeldi.
- Yarın gideceğim şehir çok uzak.
- Ali'nin yazdığı mektubu hepimiz okuduk.
- Hiç görmediğim bir yere gitmek istiyorum.
- Geçen yıl tanıştığımız arkadaşlar bu hafta bize geliyor.