Türkçe Dilbilgisi › Sıfat-Fiil
Sıfat-Fiil (-(y)An)
Seviye B2Sıfat-Fiil
Nitelediği ismin eylemi yaptığını gösteren sıfat-fiil: koşan çocuk, gelen misafir.
Sıfat-fiil, bir fiili sıfat hâline getiren ektir. Böylece bir eylem, bir ismi niteleyebilir: «koşan çocuk», «gelen misafir», «masada duran kitap».
Bu yapı aslında küçük bir cümledir. «Koşan çocuk» demek «çocuk koşuyor» demektir; cümle, ismi niteleyen bir sıfata dönüşmüştür.
«-(y)An» ekinin en önemli özelliği şudur: nitelediği isim eylemin ÖZNESİDİR. «Gelen misafir» — gelen kişi misafirdir. «Kitabı okuyan öğrenci» — okuyan kişi öğrencidir.
Ek iki biçimlidir ve büyük ünlü uyumuna uyar: kalın ünlülü fiillerde «-an» (bakan, koşan, çalışan), ince ünlülü fiillerde «-en» (gelen, bilen, gülen).
Fiil ünlüyle bitiyorsa araya «y» kaynaştırma harfi girer: bekle - bekleyen, oku - okuyan, başla - başlayan.
Olumsuz biçim düzenlidir: gelmeyen, bilmeyen, çalışmayan, anlamayan.
Bu ekin ZAMANI YOKTUR. «Gelen adam» dün de gelmiş olabilir, şimdi de geliyor olabilir. Zamanı cümlenin yüklemi belirler: «Dün gelen adam gitti.», «Şimdi gelen adam bekliyor.»
Türkçede sıfat-fiil cümlesi nitelediği ismin ÖNÜNE gelir. Bu, birçok dilden farklıdır ve alışmak zaman ister: «masada duran kitap», «dün akşam gördüğüm film», «bana yardım eden arkadaşım».
Sıfat-fiil bir sıfat gibi çalıştığı için ismin yerini de tutabilir; o zaman iyelik, çoğul ve durum ekleri alır: «Gelenler oturdu.», «Bilmeyenlere anlattım.», «Çalışanların hakkı korunmalı.»
Bu ekle kurulup dilde kalıcı isim ya da sıfat olmuş birçok kelime vardır: geçen hafta, kalan para, akan su, çalışan kesim. «Gelen geçen» gibi ikili kalıplar da bu ailedendir.
Uzun cümlelerde sıfat-fiil bölümü birkaç kelimeden oluşabilir: «Dün akşam bize gelen ve saatlerce oturan misafirler bugün tekrar aradı.» Bu cümleyi okurken önce niteleyen bölümü, sonra nitelenen ismi bulun.
Bir sonraki konuda öğreneceğiniz «-DIk / -(y)AcAk» sıfat-fiiliyle arasındaki fark bu ünitenin en önemli noktasıdır: «-(y)An»da nitelenen isim eylemi YAPAR, ötekinde YAPMAZ.
Örnekler
- Bahçede koşan çocuklar çok neşeliydi.
- Masada duran kitabı bana verir misin?
- Bana yardım eden arkadaşıma teşekkür ettim.
- Sınava girmeyen öğrenciler listeye yazıldı.
- Gelenler salona, bekleyenler koridora alındı.