Türkçe Dilbilgisi › Fiil Çekimi
Şart Kipi (-(y)sA)
Seviye B1Fiil Çekimi
Bir işin hangi koşulda olacağını anlatır: yağmur yağarsa pikniğe gitmeyiz.
Şart kipi bir işin hangi KOŞULDA olacağını anlatır: «Yarın hava güzel olursa pikniğe gideriz.» Koşul gerçekleşirse sonuç da gerçekleşir.
Bu kipin en önemli özelliği şudur: ek doğrudan fiil köküne değil, bir ZAMAN EKİNİN ÜZERİNE gelir. Gel-ir-se, gel-iyor-sa, gel-di-yse, gel-ecek-se, gel-miş-se.
Bir önceki konudaki dilek kipiyle fark buradadır: «gelse» dilektir (ek köke geldi), «gelirse» ise koşuldur (ek geniş zaman ekine geldi).
En çok kullanılan biçim geniş zaman üzerine kurulanıdır ve gerçek, olabilir bir koşul anlatır: «Çalışırsan kazanırsın.», «Yağmur yağarsa gitmeyiz.»
Kişi ekleri en sona gelir: gelirsem, gelirsen, gelirse, gelirsek, gelirseniz, gelirlerse.
Olumsuz biçim, üzerine geldiği zamanın olumsuzuyla kurulur: gelmezse, gelmiyorsa, gelmediyse, gelmeyecekse.
«eğer» sözü cümlenin başında kullanılabilir ama ZORUNLU DEĞİLDİR; koşulu zaten ek taşır. «Eğer yağmur yağarsa…» ile «Yağmur yağarsa…» aynı şeydir.
Sonuç cümlesi çoğunlukla geniş zaman ya da gelecek zamanla kurulur: «Erken kalkarsan otobüse yetişirsin.», «Yarın gelirsen seni gezdireceğim.»
Sonuç bir emir ya da öneri de olabilir: «Zorlanırsan bana sor.», «Vaktin varsa biraz konuşalım.»
Geçmiş zaman üzerine gelen biçim, olmuş olabilecek bir durumu anlatır: «Geldiyse haber verir.», «Anlamadıysanız tekrar açıklayayım.»
Şimdiki zaman üzerine gelen biçim, şu andaki bir duruma bağlı koşulu anlatır: «Uyuyorsa uyandırmayalım.»
Bir sonraki konuda bu kipin geçmişe taşınmış biçimini, yani gerçekleşmemiş koşulları göreceksiniz: «Bilseydim gelirdim.»
Örnekler
- Yarın hava güzel olursa pikniğe gideriz.
- Çok çalışırsan sınavı kazanırsın.
- Zorlanırsan bana sor.
- Ali geldiyse bana haber verin.
- Bebek uyuyorsa uyandırmayalım.