Türkçe Dilbilgisi › İsim Çekim Ekleri
Resmîlik ve Tahmin Eki (-DIr)
Seviye A2İsim Çekim Ekleri
Resmî dilde kesinlik, günlük dilde tahmin bildiren ek: «Toplantı saat üçtedir.», «Şimdi uyuyordur.»
«-dır, -dir, -dur, -dür» eki isim cümlelerinin sonuna gelir ve iki ayrı iş yapar: resmî dilde kesinlik, günlük dilde tahmin.
Ek büyük ünlü uyumuna uyar ve sert ünsüzden sonra sertleşir: güzeldir, iyidir, doğrudur, büyüktür, açıktır.
Birinci iş RESMÎLİKTİR. Yazılı ve resmî dilde cümleyi kesin ve nesnel yapar: «Toplantı saat üçtedir.», «Bu bilgi doğrudur.», «Müdürümüz bugün izinlidir.» Aynı cümleyi günlük dilde eksiz söyleriz: «Toplantı saat üçte.»
Bu yüzden ek duyurularda, haberlerde, tabelalarda ve ders kitaplarında çok geçer: «Sigara içmek yasaktır.», «Giriş ücretsizdir.»
Genel doğrularda da kullanılır: «Dünya yuvarlaktır.», «Su 100 derecede kaynar; bu bir fizik kuralıdır.»
İkinci iş TAHMİNDİR. Günlük konuşmada bir şeyden emin değilsek bu eki kullanırız: «Ali şimdi evdedir.» yani «herhâlde evdedir». «Yolda trafik vardır, bu yüzden geç kaldı.»
Tahmin anlamında ek fiil çekimlerinin de sonuna gelebilir: «Şimdi uyuyordur.», «Yemek bitmiştir.», «Yarın gelecektir.» Bu biçimlerde konuşan emin değildir, tahmin yürütür.
Tahmin anlamı «herhâlde», «galiba», «büyük ihtimalle» sözleriyle birlikte daha da belirginleşir: «Herhâlde şimdi evdedir.»
Ek yazıda kelimeye bitişik yazılır ve kişi ekinden sonra gelir: hazırım - hazırımdır, hazırsın - hazırsındır.
Günlük konuşmada bu eki her cümlede kullanmak doğal değildir; resmî bir hava katar. Öğrenci arkadaşına «Ben öğrenciyimdir.» demez, «Ben öğrenciyim.» der.
Örnekler
- Toplantı saat üçte başlayacaktır.
- Bu binada sigara içmek yasaktır.
- Ali şimdi evdedir, arayabilirsin.
- Yemek herhâlde bitmiştir.
- Dünya yuvarlaktır.