Türkçe Dilbilgisi › Fiil Çekimi
Geniş Zaman (-(A/I)r / -mAz)
Seviye A2Fiil Çekimi
Alışkanlıkları, genel doğruları ve isteklilik bildiren zaman: her sabah çay içerim.
Geniş zaman, her zaman geçerli olan durumları ve tekrarlanan alışkanlıkları anlatır: «Her sabah çay içerim.», «Su 100 derecede kaynar.»
Şimdiki zamanla farkı önemlidir. «Şu anda çay içiyorum.» tek bir anı anlatır; «Her sabah çay içerim.» ise bir alışkanlığı. Şimdiki zaman «şimdi», geniş zaman «her zaman» der.
Olumlu biçimde ekin seçimi fiilin hece sayısına bağlıdır. Çok heceli fiillerde iş kolaydır: her zaman dar ünlülü ek gelir — «-ır, -ir, -ur, -ür»: çalışır, öğrenir, oturur, düşünür, konuşur. Fiil ünlüyle bitiyorsa yalnızca «-r» eklenir: bekler, okur, anlar, yürür.
Tek heceli fiillerde ek kelimeden kelimeye değişir; sağlam bir kuralı yoktur, sık kullanılanlar öğrenilir. «-ar, -er» alanların başlıcaları: bakar, yazar, koşar, açar, kalkar, yatar, satar, çıkar, gider, güler, döner.
«-ır, -ir, -ur, -ür» alan tek heceli fiiller de vardır: gelir, bilir, alır, verir, görür, olur, bulur, kalır, vurur, durur. Bu iki küme zamanla kullanıla kullanıla öğrenilir.
Kişi ekleri ekten sonra gelir: gelirim, gelirsin, gelir, geliriz, gelirsiniz, gelirler.
Olumsuz biçim bu zamanın en özel yanıdır: geniş zaman eki düşer ve yerine «-maz, -mez» gelir. Gelmem, gelmezsin, gelmez, gelmeyiz, gelmezsiniz, gelmezler.
Dikkat edin: olumsuzda birinci tekil kişi «gelmezim» değil «gelmem», birinci çoğul kişi «gelmeziz» değil «gelmeyiz» olur. Bu iki biçim kuralın dışındadır ve ezberlenmelidir.
Soru biçiminde «mı, mi, mu, mü» ayrı yazılır: «Çay içer misin?», «Onlar gelir mi?» Olumsuz soruda «-mez» kullanılır: «Hiç gelmez mi?»
Bu zaman aynı zamanda istek ve nezaket bildirir. «Bir çay içer misiniz?» bir teklif, «Kapıyı kapatır mısın?» ise kibar bir ricadır.
Sık kullanılan zaman sözleri: her gün, her sabah, her zaman, genellikle, bazen, sık sık, hiç, asla.
Örnekler
- Her sabah bir bardak çay içerim.
- Kardeşim sinemaya çok sık gider.
- Ben et yemem.
- Bana bir bardak su verir misin?
- Su 100 derecede kaynar.