Türkçe Dilbilgisi › Ulaçlar
Olumsuz Durum Ulacı (-mAdAn)
Seviye A2Ulaçlar
Bir eylem hiç yapılmadan diğerinin olduğunu anlatan ulaç: yemek yemeden çıktım.
«-madan, -meden» eki bir eylemin YAPILMADAN başka bir eylemin olduğunu anlatır: «Yemek yemeden çıktım.» — yemek yemedim, öyle çıktım.
Ek yalnızca iki biçimlidir ve büyük ünlü uyumuna uyar: kalın ünlülü fiillerde «-madan» (bakmadan, sormadan), ince ünlülü fiillerde «-meden» (gitmeden, bilmeden).
Ulaç alan fiil çekimlenmez; zaman ve kişi eki ikinci fiile gelir: «Sormadan aldım.», «Sormadan alacağım.»
İki eylemin öznesi aynı olmalıdır: sormayan da alan da aynı kişidir.
Bu ulaç «-(y)ArAk» ulacının olumsuz karşılığıdır. «Bakarak yürüdü.» - «Bakmadan yürüdü.» Yani biri eylemi yaparak, diğeri yapmadan.
A1'de öğrendiğiniz «-mAdAn önce» yapısıyla karıştırmayın. «Yemeden çıktım.» yemeği hiç yemediğimi söyler; «Yemeden önce çıktım.» ise yemekten önce çıktığımı, yani belki sonra yediğimi söyler.
Günlük dilde çok kullanılan kalıplar vardır: durmadan (hiç durmadan çalıştı), farkına varmadan, düşünmeden, hiç beklemeden.
«durmadan» kalıbı «sürekli» anlamı kazanmıştır: «Çocuk durmadan konuşuyor.»
Bir uyarı ya da öğüt cümlesinde de sık geçer: «Bakmadan karşıya geçme.», «Düşünmeden konuşma.»
Örnekler
- Sabah kahvaltı yapmadan evden çıktım.
- Bana sormadan odama girme.
- Çocuk durmadan konuşuyor.
- Hiç düşünmeden cevap verdi.
- Bakmadan karşıya geçme.