Türkçe Dilbilgisi › Ulaçlar
Bağlama Ulacı (-(I)p)
Seviye A2Ulaçlar
Art arda gelen iki eylemi tek cümlede bağlayan ulaç: eve gidip yattım.
«-ıp, -ip, -up, -üp» eki iki eylemi sırayla bağlar. Önce ulaçlı fiilin eylemi olur, sonra ikincisi: «Eve gidip yattım.» — önce eve gittim, sonra yattım.
Ek büyük ünlü uyumuna uyar: bakıp, gelip, okuyup, gülüp.
Fiil ünlüyle bitiyorsa araya «y» kaynaştırma harfi girer: oku - okuyup, bekle - bekleyip, başla - başlayıp.
Ulaç alan fiil ÇEKİMLENMEZ. Zaman ve kişi eki yalnızca ikinci fiile gelir, ama ikisini birden kapsar: «Duş alıp kahvaltı yaptım.» cümlesi «Duş aldım ve kahvaltı yaptım.» demektir.
Bu yüzden yapı «ve» bağlacının yerine kullanılır ve cümleyi daha akıcı yapar. «Kalktım ve giyindim ve çıktım.» yerine «Kalkıp giyinip çıktım.» denir.
İki eylemin ÖZNESİ aynı olmalıdır. «Ali gelip oturdu.» cümlesinde gelen de oturan da Ali'dir.
Sıra önemlidir: önce yapılan eylem ulaç ekini alır. «Yemek yiyip çıktım.» ile «Çıkıp yemek yedim.» farklı şeyler anlatır.
Olumsuz biçimi «-mayıp, -meyip»tir: «Beklemeyip gitti.», «Cevap vermeyip sustu.»
Soru biçiminde soru edatı yalnızca ikinci fiile gelir: «Eve gidip yattın mı?»
Örnekler
- Eve gidip hemen yattım.
- Sabah kalkıp kahvaltı yaptım.
- Kitabı okuyup arkadaşıma verdim.
- Beklemeyip gitmiş.
- Yemeğini bitirip dışarı çıkacak.