Türkçe Dilbilgisi › Çatı
İşteşlik ve «birbiri» (-(I)ş-)
Seviye B1Çatı
Karşılıklı ya da birlikte yapılan eylemler ve «birbiri» zamirinin kullanımı.
İşteş çatı, bir eylemin KARŞILIKLI ya da BİRLİKTE yapıldığını gösterir. Fiile «-ış, -iş, -uş, -üş» eki gelir: bak-ış-mak, gör-üş-mek, selamla-ş-mak.
Ek büyük ünlü uyumuna uyar. Fiil ünlüyle bitiyorsa yalnızca «-ş» eklenir: selamla - selamlaşmak, anla - anlaşmak, kucakla - kucaklaşmak.
Birinci anlam KARŞILIKLILIKTIR: iki taraf da aynı işi birbirine yapar. «Ömer ile Pınar bakıştılar.» — Ömer Pınar’a, Pınar Ömer’e baktı. «Kapıda öpüştüler.», «Uzun uzun görüştük.»
İkinci anlam BİRLİKTELİK ya da ÇOKLUKTUR: birçok kişi ya da varlık aynı işi birlikte yapar. «Kuşlar havada uçuştu.», «Çocuklar bahçede koşuştular.»
Bazı fiiller yalnızca işteş biçimiyle kullanılır ve yalın biçimleri yoktur: buluşmak, kavuşmak, savaşmak, yarışmak.
İşteş fiiller çoğunlukla «ile» ya da «-lA» ekiyle kullanılır: «Ali'yle görüştüm.», «Arkadaşımla buluşacağım.», «Komşumuzla selamlaşırız.»
Özne çoğul olduğunda «ile» kullanılmayabilir: «Özlem ile Erdem tanıştılar.» ya da «Onlar tanıştılar.»
Karşılıklılığı ayrıca «birbiri» zamiri de anlatır. Bu zamir iyelik eki alır: birbirimiz, birbiriniz, birbirleri.
«birbiri» cümlede durum eki de alır: birbirimizi (görüyoruz), birbirimize (yardım ediyoruz), birbirimizden (hoşlanıyoruz), birbirimizle (konuşuyoruz).
İşteş fiille «birbiri» zamiri çoğunlukla birlikte kullanılmaz, çünkü ikisi de aynı anlamı taşır: «Birbirimizle görüştük.» yerine «Görüştük.» demek yeterlidir.
İşteşlik bir çatı konusudur. Bu ünitede dönüşlülük, ilerideki ünitelerde ettirgen ve edilgen çatıyı göreceksiniz; sonunda üçü bir arada kullanılacak.
Örnekler
- Özlem ile Erdem kapıda karşılaştılar.
- Dün akşam eski arkadaşımla görüştüm.
- Çocuklar bahçede koşuşuyor.
- Biz birbirimize her gün yardım ederiz.
- Onlar geçen yıl tanışmışlar.