Türkçe Dilbilgisi › Çatı
İşteş + Ettirgen Çatı (-(I)ştIr-)
Seviye B1Çatı
İki çatının birleşmesi: karşılıklı bir eylemi başlatmak — tanıştırmak, barıştırmak.
Bir fiil aynı anda birden çok çatı eki alabilir. Bu konuda iki tanesinin birleşimini göreceksiniz: önce işteş, sonra ettirgen.
Yapı şöyle kurulur: fiil + «-(I)ş» (işteş) + «-DIr» (ettirgen). Tanı-ş-tır-mak, barı-ş-tır-mak, görü-ş-tür-mek, bulu-ş-tur-mak.
Anlamı da bu iki adımın toplamıdır: bir kişi, İKİ TARAFIN karşılıklı bir eylemi yapmasını sağlar. «Beni arkadaşınla tanıştır.» — tanışma işini onlar yapacak, sen bunu sağlayacaksın.
Sık kullanılan örnekler: tanıştırmak, barıştırmak, buluşturmak, görüştürmek, yarıştırmak, konuşturmak.
Cümlede üç taraf bulunur: yaptıran kişi, karşılıklı eylemi yapan iki taraf. «Yıldız beni Tansu'yla tanıştırdı.» — sağlayan Yıldız, tanışanlar ben ve Tansu.
İkinci taraf «ile» ya da «-lA» ekiyle verilir: «Onları birbiriyle barıştırdım.», «Beni müdürle görüştürdüler.»
Bu çatıyı geçen ünitedeki işteş çatıyla karşılaştırın: «Tanıştık.» iki kişinin kendi aralarında yaptığı iştir; «Bizi tanıştırdı.» ise üçüncü bir kişinin bunu sağlamasıdır.
Aynı ekle kurulan bazı fiiller ise «biraz biraz, gelişigüzel yapmak» anlamı taşır: karıştırmak, atıştırmak, koşuşturmak, araştırmak. Bunlar biçimce aynı görünse de anlamca ayrıdır.
Olumsuz ve soru biçimleri diğer fiillerdeki gibidir: «Onları barıştıramadım.», «Sizi tanıştırayım mı?»
Bu birleşim günlük hayatta çok kullanılır: yeni gelen birini gruba tanıştırmak, küs iki arkadaşı barıştırmak, iki kişiyi telefonda görüştürmek.
Sonraki ünitelerde edilgen çatıyı ve üç çatının bir arada kullanıldığı biçimleri göreceksiniz: «Toplantıda bizi de tanıştırdılar.» - «Toplantıda biz de tanıştırıldık.»
Örnekler
- Ali beni Ayşe'yle tanıştırdı.
- Küs olan iki arkadaşı sonunda barıştırdık.
- Yarın sizi müdürle görüştüreceğim.
- Bizi aynı saatte buluşturdular.
- Sizi tanıştırayım mı?