Türkçe Dilbilgisi › Çatı
Ettirgen Çatı (-DIr- / -t- / -(I)r-)
Seviye B1Çatı
İşi kendimiz yapmayıp başkasına yaptırdığımızı anlatır: saçımı kestirdim.
Ettirgen çatı, işi öznenin kendisinin YAPMADIĞINI, başkasına YAPTIRDIĞINI gösterir. «Saçımı kestim.» — makası ben tuttum. «Saçımı kestirdim.» — kuaför kesti.
Bu ayrım günlük hayatta çok işe yarar, çünkü bir hizmet aldığımız her durumda ettirgen çatı kullanılır: elbise diktirmek, ev boyatmak, diş çektirmek, fotoğraf çektirmek.
Ettirgen çatının birden çok eki vardır ve hangisinin geleceği fiile göre değişir. En yaygını «-DIr-»dir: yap-tır-mak, bil-dir-mek, gül-dür-mek, öl-dür-mek.
Çok heceli fiillerde ve ünlüyle bitenlerde çoğunlukla «-t-» gelir: bekle-t-mek, temizle-t-mek, uyu-t-mak, oku-t-mak, kısal-t-mak.
Bazı fiiller «-(I)r-» ya da «-Ar-» alır ve bunlar ezberlenir: bit-ir-mek, doy-ur-mak, iç-ir-mek, geç-ir-mek, çık-ar-mak, kop-ar-mak.
Birkaç fiil de «-It-» alır: ak-ıt-mak, kork-ut-mak, sark-ıt-mak.
Hangi ekin geleceğinin sağlam bir kuralı yoktur; sık kullanılan fiiller zamanla öğrenilir. Sözlükler bu biçimleri ayrı madde olarak gösterir.
Ettirgen çatının ikinci işi SEBEP OLMAKTIR: «Bu film beni çok güldürdü.», «Annesi bebeği uyuttu.» Burada bir hizmet değil, bir etki vardır.
Üçüncü işi geçişsiz bir fiili geçişli yapmaktır: «Su kaynadı.» cümlesinde nesne yoktur; «Suyu kaynattım.» cümlesinde vardır.
İşin kime yaptırıldığı «-(y)A» ekiyle söylenir: «Kardeşime ekmek aldırdım.», «Öğrencilere metni okuttum.»
Ek iki kez de gelebilir; o zaman araya bir kişi daha girer: «Evi boyattım.» (boyacıya) - «Evi boyattırdım.» (birine söyledim, o boyacıya yaptırdı).
Bir sonraki konuda ettirgen çatının işteş çatıyla birleşmiş biçimini göreceksiniz.
Örnekler
- Dün kuaförde saçımı kestirdim.
- Bu film beni çok güldürdü.
- Annesi bebeği kucağında uyuttu.
- Çayı demlemek için suyu kaynattım.
- Öğrencilere metni baştan sona okuttum.