Türkçe Dilbilgisi › Fiil Yapıları
Gereklilik Kullanımları (gerek / lazım / mecbur / zorunda)
Seviye B1Fiil Yapıları
Gerekliliğin ekle değil sözcükle anlatılması ve dış zorunluluk bildiren «zorunda».
Gereklilik yalnızca «-mAlI» ekiyle anlatılmaz. Günlük Türkçede aynı anlamı veren birkaç yapı daha vardır: gerek, lazım, mecbur, zorunda.
«-mAk gerek» ve «-mAk lazım» kişisiz biçimlerdir; herkes için geçerli bir gereklilik bildirir: «Erken kalkmak gerek.», «Bu konuyu konuşmak lazım.»
Kişiyi belirtmek istersek adlaşan fiil iyelik eki alır — bu yapıyı A2'de öğrenmiştiniz: «Gitmem gerek.», «Gitmen lazım.», «Onun gelmesi gerek.»
«lazım» günlük konuşmanın sözüdür; «gerek» hem konuşmada hem yazıda kullanılır. «gerekmek» fiil olarak da çekimlenir: «Gitmem gerekiyor.», «Gitmem gerekti.»
«-mAk zorunda» yapısı DIŞARIDAN gelen zorunluluğu anlatır: «Sabah altıda kalkmak zorundayım.» Burada konuşan istemese de yapmak durumundadır.
«zorunda» kişi ekleriyle çekimlenir: zorundayım, zorundasın, zorunda, zorundayız, zorundasınız, zorundalar.
«mecbur» sözü de aynı anlamı verir ve iki biçimde kullanılır: «Gitmek zorundayım.» = «Gitmeye mecburum.» İkincisinde adlaşan fiil yönelme durumu eki alır.
«-mAlI» ile «zorunda» arasındaki fark önemlidir: «Erken kalkmalıyım.» konuşanın kendi kararıdır; «Erken kalkmak zorundayım.» ise dışarıdan gelen, kaçınılmaz bir zorunluluktur.
Olumsuz biçimler farklı kurulur. «Gitmek zorunda değilim.» zorunluluğun olmadığını söyler; «Gitmemek zorundayım.» ise gitmemenin zorunlu olduğunu.
«gerek» ve «lazım» olumsuz yapılırken «değil» ya da «gerekmiyor» kullanılır: «Gitmem gerekmiyor.», «Gitmen lazım değil.»
Geçmiş zamanda «zorunda kalmak» fiili kullanılır ve «istemeden yapmak durumunda kalmak» anlamı verir: «Yağmur yağınca taksiye binmek zorunda kaldım.»
Örnekler
- Bu konuyu bugün konuşmak gerek.
- Yarın erken kalkmam lazım.
- Sabah altıda işe gitmek zorundayım.
- Toplantıya katılmak zorunda değilsiniz.
- Yağmur yağınca taksiye binmek zorunda kaldım.