Türkçe Dilbilgisi › Fiil Çekimi
Gereklilik Kipi (-mAlI)
Seviye B1Fiil Çekimi
Zorunluluk ve öğüt bildiren kip; ayrıca güçlü bir tahmin anlatır.
Gereklilik kipi bir işin yapılmasının gerekli olduğunu anlatır: «Yarın erken kalkmalıyım.», «Daha çok çalışmalısın.»
Eki «-malı, -meli» biçimindedir ve büyük ünlü uyumuna uyar: kalın ünlülü fiillerde -malı (bakmalı, çalışmalı), ince ünlülü fiillerde -meli (gelmeli, bilmeli).
Kişi ekleri ekten sonra gelir: gelmeliyim, gelmelisin, gelmeli, gelmeliyiz, gelmelisiniz, gelmeliler. Birinci ve ikinci kişilerde ek ünlüyle bittiği için araya «y» girer.
Olumsuz biçimde olumsuzluk eki fiile gelir: gelmemeliyim, yapmamalısın, unutmamalıyız.
Soru biçiminde «mı, mi, mu, mü» ayrı yazılır ve kişi eki soru edatına geçer: «Gitmeli miyim?», «Ne yapmalıyız?»
Bu kipin BİRİNCİ anlamı gerekliliktir. Konuşan, işin yapılmasının doğru ya da zorunlu olduğunu düşünür: «Doktora gitmelisin.», «Bu ilacı günde iki kez almalısınız.»
Bu yüzden öğüt vermenin en yaygın yoludur: «Daha az şeker yemelisin.», «Bence bu filmi mutlaka izlemelisiniz.»
İKİNCİ anlamı güçlü tahmindir. Konuşan elindeki bilgiye bakarak bir sonuca varır: «Işıklar yanıyor, Ali evde olmalı.», «Saat üç oldu, çocuklar acıkmış olmalı.»
Bu iki anlam cümlenin gelişinden ayrılır. «Evde olmalısın.» bir zorunluluk, «Evde olmalı.» ise çoğunlukla bir tahmindir.
Gereklilik kipi konuşanın kendi düşüncesini yansıtır. Dıştan gelen, kaçınılmaz bir zorunluluk için «zorunda» yapısı kullanılır; onu bir sonraki konuda göreceksiniz.
Sık kullanılan zaman sözleri: mutlaka, kesinlikle, artık, en kısa zamanda, bir an önce.
Örnekler
- Yarın sınavım var, bu akşam ders çalışmalıyım.
- Daha az şeker yemelisin.
- Bu ilacı günde iki kez almalısınız.
- Işıklar yanıyor, Ali evde olmalı.
- Bu konuda ne yapmalıyız?