Türkçe Dilbilgisi › Adlaştırma
Genel Adlaştırma (-mA / -DIk / -(y)AcAk + iyelik + durum eki)
Seviye B2Adlaştırma
Bir cümleyi başka bir fiilin nesnesi ya da tümleci yapma sistemi: geldiğini biliyorum, gelmesini istiyorum.
A2'de «-mA» ekiyle bir fiili isimleştirmeyi öğrenmiştiniz: «gelmemi istiyor». Şimdi «-DIk» ve «-(y)AcAk»nın da aynı görevi gördüğünü göreceksiniz.
Üçü de aynı kalıba girer: fiil + adlaştırma eki + iyelik eki + durum eki. Hangi ekin seçileceği ANA FİİLE bağlıdır.
Gerçek, yaşanmış ya da bilinen bir durum için «-DIk» kullanılır: «Geldiğini biliyorum.», «Gittiğini gördüm.», «Söylediğini unuttum.»
Henüz gerçekleşmemiş, istenen ya da beklenen bir durum için «-mA» kullanılır: «Gelmemi istiyor.», «Erken kalkmamı söyledi.», «Susmamı rica etti.»
Gelecekte olacak bir durum için «-(y)AcAk» kullanılır: «Geleceğini umuyorum.», «Kazanacağımıza inanıyorum.»
Durum eki cümledeki göreve göre değişir: belirtme durumu (bilmek, istemek, görmek, duymak fiilleriyle), yönelme durumu (sevinmek, inanmak, alışmak fiilleriyle), bulunma durumu (emin olmak fiiliyle), uzaklaşma durumu (haberi olmak, korkmak fiilleriyle).
Aynı fiil bazen birden fazla ekle kullanılabilir, anlam değişir: «Geldiğini biliyorum.» (gerçekleşmiş) ile «Geleceğini biliyorum.» (henüz gerçekleşmemiş ama kesin) arasındaki fark zamandadır.
Adlaşan cümlenin öznesi asıl cümlenin öznesinden FARKLI olabilir; bu durumda iyelik eki devreye girer: «(Ben) senin geldiğini biliyorum.» — bilen ben, gelen sen.
A2'deki «-mA» yalnızca bir eylemi isimleştirirken, bu üniteyle birlikte adlaştırma sistemi tamama erer: artık geçmiş, şimdi, gelecek ve istek/gereklilik anlamlarının hepsini adlaştırabilirsiniz.
Bu yapı günlük konuşmada da yazı dilinde de son derece sık kullanılır; düşünce, bilgi, duygu bildiren hemen her cümlede karşınıza çıkar: «Yanlış yaptığımı fark ettim.», «Kazanacağına eminim.», «Beni sevdiğinden şüphem yok.»
Örnekler
- Geldiğini biliyorum.
- Erken kalkmamı istiyor.
- Sınavı kazanacağımıza inanıyorum.
- Bu haberi duyduğuna sevindim.
- Onun gittiğinden haberim yok.