Türkçe Dilbilgisi › Çatı
Edilgen Çatı (-Il- / -In- + tarafından / -CA)
Seviye B1Çatı
İşi kimin yaptığı belli olmayan ya da önemli olmayan cümleler: kapı açıldı.
Edilgen çatı, işi KİMİN yaptığının bilinmediği ya da önemli olmadığı cümlelerde kullanılır: «Kapı açıldı.», «Camlar kırılmış.»
Etken cümlede nesne olan öğe, edilgen cümlede ÖZNE olur: «Camı kırdılar.» - «Cam kırıldı.» Eylemi yapan kişi cümleden çıkar.
Fiile «-ıl, -il, -ul, -ül» eki gelir: yap-ıl-mak, kır-ıl-mak, sat-ıl-mak, gör-ül-mek.
İki durumda «-(I)n-» eki gelir: fiil ünlüyle bitiyorsa (oku-n-mak, ye-n-mek, de-n-mek) ve fiil «l» ile bitiyorsa (bil-in-mek, al-ın-mak, bul-un-mak).
Eylemi yapan söylenmek istenirse «tarafından» edatı kullanılır: «Bu köprü 1973'te inşa edildi.» - «Bu köprü mimar Kemal Bey tarafından tasarlandı.»
Resmî dilde «-CA» eki de aynı işi görür: «Bakanlıkça açıklandı.», «Belediyece kaldırıldı.» Bu biçim haber ve duyuru dilinde geçer.
Geçişsiz fiiller de edilgen olabilir ve o zaman cümlenin öznesi hiç bulunmaz: «Bu yoldan gidilir.», «Burada sigara içilmez.», «Nasıl gidilir?»
Bu KİŞİSİZ kullanım günlük hayatta çok karşınıza çıkar: tabelalarda, kurallarda ve uyarılarda. «Çimlere basılmaz.», «Ayakkabıyla girilmez.»
Tarif ve talimat dili de edilgen çatıyla yazılır: «Yumurtalar kırılır, un eklenir, yarım saat pişirilir.»
Olumsuz biçim düzenlidir: yapılmaz, açılmadı, satılmıyor, bilinmez.
Dikkat: dönüşlü çatının «-(I)n» eki ile edilgen çatının «-(I)n» eki aynı görünür. Hangisi olduğunu cümle söyler. «Çocuk yıkandı.» kendi yıkandıysa dönüşlü, başkası yıkadıysa edilgendir.
Bir sonraki konuda edilgen çatının öteki çatılarla birleştiği biçimleri göreceksiniz.
Örnekler
- Kapı birden açıldı.
- Bu köprü 1973'te inşa edildi.
- Kitap ünlü bir yazar tarafından yazılmış.
- Burada sigara içilmez.
- Yumurtalar kırılır, un eklenir ve karıştırılır.