Türkçe Dilbilgisi › Çatı
İşteş + Ettirgen + Edilgen Çatı
Seviye B1Çatı
Çatı eklerinin üst üste gelmesi ve değişmeyen sırası: tanış-tır-ıl-dı.
Bu ünitede çatıları tek tek öğrendiniz: işteş (-(I)ş), dönüşlü (-(I)n), ettirgen (-DIr) ve edilgen (-Il). Şimdi bunların bir arada kullanıldığı biçimleri göreceksiniz.
Ekler üst üste gelirken SIRALARI DEĞİŞMEZ: önce işteş, sonra ettirgen, en sonra edilgen. Tanı-ş-tır-ıl-dı.
Bu sırayı bilmek uzun kelimeleri çözmenin anahtarıdır. «barıştırıldılar» kelimesini parçalarına ayıralım: barış (işteş) + tır (ettirgen) + ıl (edilgen) + dı (geçmiş zaman) + lar (çokluk).
Anlam da aynı sırayla kurulur: önce iki taraf karşılıklı bir iş yapar, sonra biri bunu sağlar, en sonunda bunu sağlayanın kim olduğu söylenmez.
«Bizi tanıştırdılar.» cümlesinde tanıştıran belli değildir ama cümlede bir özne vardır. «Tanıştırıldık.» cümlesinde ise özne tamamen kalkmıştır.
İşteş olmadan da iki çatı birleşebilir. En sık görülen ettirgen + edilgen birleşimidir: «Ev boyatıldı.» — boya-t-ıl-dı. Yani biri boyacıya boyattı, ama kim olduğu söylenmiyor.
Bu birleşim haber ve resmî dilin en tanıdık biçimidir: «Yaralılar hastaneye kaldırıldı.», «Toplantı ertelendi.», «Öğrenciler sınava alındı.»
Dönüşlü çatı da ettirgenle birleşebilir: «Çocuk giydirildi.» — giy-dir-il-di. Çocuk kendi giyinmedi, biri giydirdi ve kim olduğu söylenmiyor.
Ekler çoğaldıkça kelime uzar ama okuma yöntemi hep aynıdır: kökten başlayıp ekleri sırayla ayırın, her ekin anlamını ekleyin.
Bir kelimede aynı çatı eki iki kez de görülebilir. Bu, araya bir kişi daha girdiğini gösterir: «yaptırıldı» kelimesinde hem yaptıran hem yapan vardır, ikisi de söylenmemiştir.
Bu biçimleri günlük konuşmada kendiniz kurmak zorunda değilsiniz; asıl önemli olan gazetede, duyuruda ve resmî yazıda gördüğünüzde ANLAMAKTIR.
Bir sonraki konuda çatı konusu bitiyor; B2 düzeyinde bu yapıların sıfat-fiillerle ve ulaçlarla birleştiği daha uzun cümleleri göreceksiniz.
Örnekler
- Toplantıda bizi de tanıştırdılar.
- Toplantıda biz de tanıştırıldık.
- Küs iki arkadaş sonunda barıştırıldı.
- Yaralılar hemen hastaneye kaldırıldı.
- Geçen yaz evimiz baştan aşağı boyatıldı.