Türkçe Dilbilgisi › Ulaçlar
Durum Ulacı (-(y)ArAk)
Seviye A2Ulaçlar
Bir eylemin NASIL yapıldığını anlatan ulaç: koşarak geldi, gülerek konuştu.
«-arak, -erek» eki bir eylemin nasıl yapıldığını anlatır. Cümlede iki fiil vardır: biri asıl eylemi, diğeri onun biçimini gösterir. «Çocuk koşarak geldi.» — geldi asıl eylem, koşarak ise nasıl geldiğini söyler.
Ek büyük ünlü uyumuna uyar: kalın ünlülü fiillerde «-arak» (bakarak, koşarak, çalışarak), ince ünlülü fiillerde «-erek» (gülerek, gelerek, bilerek).
Fiil ünlüyle bitiyorsa araya «y» kaynaştırma harfi girer: bekle - bekleyerek, oku - okuyarak, başla - başlayarak.
Ulaç aldığı fiil ÇEKİMLENMEZ: zaman ve kişi eki almaz. Cümlenin zamanı ve kişisi ikinci fiilden okunur: «Gülerek konuştu.», «Gülerek konuşuyorum.», «Gülerek konuşacağız.»
İki eylemin ÖZNESİ aynı olmalıdır. «Koşarak geldim.» cümlesinde koşan da gelen de benim. Özne farklıysa bu ulaç kullanılamaz.
İki eylem aynı anda olur: konuşurken aynı anda gülmek, gelirken aynı anda koşmak.
Bu ulaç ayrıca aracı ve yolu gösterir: «Otobüse binerek geldim.», «Çok çalışarak başardı.», «İnternetten bakarak öğrendim.»
Olumsuz biçimi «-mayarak, -meyerek»dir ama günlük dilde seyrek kullanılır; onun yerine çoğunlukla «-madan, -meden» ulacı tercih edilir. Onu birkaç konu sonra göreceksiniz.
«olarak» biçimi kalıplaşmıştır ve çok sık kullanılır: «Burada öğretmen olarak çalışıyorum.», «Hediye olarak bir kitap aldım.»
Bağlama ulacı «-(I)p» ile karıştırmayın. «-(y)ArAk» eylemin BİÇİMİNİ anlatır, «-(I)p» ise iki eylemi SIRAYLA bağlar: «Koşarak geldi.» (nasıl geldi) ile «Koşup geldi.» (önce koştu, sonra geldi) arasındaki fark budur.
Örnekler
- Çocuk koşarak eve geldi.
- Bize gülerek baktı.
- Her gün çalışarak Türkçeyi öğrendi.
- Sözlükten bakarak bu metni çevirdim.
- Burada öğretmen olarak çalışıyorum.