Türkçe Dilbilgisi › Fiil Yapıları
Yeterlilik Fiili (-(y)Ebil- / -(y)AmA-)
Seviye A2Fiil Yapıları
Yapabilmeyi, izin ve olasılığı anlatan yapı: yüzebilirim, gelemem, gelmeyebilir.
«-(y)ebil-, -(y)abil-» yapısı bir işi yapabilme gücünü, iznini ya da olasılığını anlatır: «Yüzebilirim.», «İçeri girebilir miyim?», «Yarın yağmur yağabilir.»
Yapı iki parçadan oluşur: asıl fiil + «-(y)ebil, -(y)abil» + zaman ve kişi eki. Gel-ebil-ir-im, yap-abil-ir-sin, gör-ebil-ecek.
Fiil ünlüyle bitiyorsa araya «y» girer: bekle - bekleyebilir, oku - okuyabilir, başla - başlayabilir.
En sık geniş zamanla kullanılır: gelebilirim, yapabilirsin, görebilir. Ama başka zamanlarla da kurulabilir: «Dün gelebildim.», «Yarın gelebileceğim.»
Olumsuz biçim bu konunun en önemli noktasıdır, çünkü «bil» parçası düşer ve yerine «-(y)ama, -(y)eme» gelir: gelemem, yapamazsın, göremez, gidemeyiz.
Geniş zamanın olumsuzundaki kural burada da geçerlidir: birinci tekil kişide «gelemem», birinci çoğul kişide «gelemeyiz» olur.
Bu olumsuz biçim «yapamıyorum, gücüm yetmiyor, elimde değil» anlamı taşır: «Bu soruyu çözemiyorum.», «Yarın gelemem, işim var.»
İkinci bir olumsuz biçim daha vardır ve anlamı bambaşkadır: «-me» + «-(y)ebil» birleşimi olasılığın olumsuzunu anlatır. «Gelmeyebilir.» = belki gelmez. «Gelemez.» ise = gelme gücü yok.
Soru biçiminde izin istemek için kullanılır ve çok kibardır: «İçeri girebilir miyim?», «Pencereyi açabilir miyim?», «Bana yardım edebilir misiniz?»
Bu yapı olasılık da bildirir: «Yarın yağmur yağabilir.», «Ali gelmiş olabilir.» Burada konuşan emin değildir.
Bu konu C1 düzeyinde tezlik ve sürerlik fiilleriyle birlikte «birleşik fiiller» ailesi olarak yeniden ele alınacaktır.
Örnekler
- Ben çok iyi yüzebilirim.
- İçeri girebilir miyim?
- Yarın maalesef gelemem, işim var.
- Bu soruyu çözemiyorum, bana yardım eder misin?
- Hava kapalı, yağmur yağabilir.