Türkçe Dilbilgisi › Çatı
Dönüşlülük ve «kendi» (-(I)n-)
Seviye B1Çatı
Eylemin özneye dönmesi: yıkanmak, giyinmek; ve «kendi» zamirinin kullanımı.
Dönüşlü çatı, eylemin BAŞKASINA değil ÖZNENİN KENDİSİNE döndüğünü gösterir. «Çocuğu yıkadım.» cümlesinde eylem başkasına, «Yıkandım.» cümlesinde ise kendime yöneliktir.
Fiile «-ın, -in, -un, -ün» eki gelir: yıka-n-mak, giy-in-mek, tara-n-mak, süsle-n-mek, hazırla-n-mak.
Ek büyük ünlü uyumuna uyar. Fiil ünlüyle bitiyorsa yalnızca «-n» eklenir: yıka - yıkanmak, tara - taranmak, hazırla - hazırlanmak.
Günlük hayatın birçok fiili dönüşlüdür, çünkü kişinin kendine yaptığı işleri anlatır: yıkanmak, giyinmek, taranmak, süslenmek, hazırlanmak, dinlenmek.
Bir önceki ünitede öğrendiğiniz işteş çatıda «-(I)ş» eki eylemin KARŞILIKLI yapıldığını gösterir (bakıştılar), «-(I)n» eki ise ÖZNEYE DÖNDÜĞÜNÜ (yıkandı).
Bazı fiiller yalnızca dönüşlü biçimiyle kullanılır: dinlenmek, utanmak.
Dönüşlülüğü ayrıca «kendi» zamiri de anlatır. Bu zamir iyelik eki alır: kendim, kendin, kendisi, kendimiz, kendiniz, kendileri.
«kendi» zamiri cümlede durum eki de alır: kendimi (aynada gördüm), kendime (bir kahve yaptım), kendimden (utandım), kendimle (konuşuyorum).
«kendi»nin ikinci işi PEKİŞTİRMEDİR: işi başkasının değil öznenin yaptığını vurgular. «Bu yemeği kendim yaptım.» — başkası değil, ben.
Bu pekiştirme kullanımında «kendi» cümleden çıkarılsa da cümle bozulmaz, yalnızca vurgu kaybolur: «Bu yemeği yaptım.» da doğrudur.
Dönüşlü fiille «kendi» zamirini birlikte kullanmak çoğunlukla gereksizdir, çünkü ikisi de aynı şeyi söyler: «Yıkandım.» demek yeterlidir.
Ama vurgu gerekiyorsa ikisi birlikte de kullanılabilir: «Çocuğu ben yıkamadım, kendi yıkandı.»
Örnekler
- Sabah kalktım, yıkandım ve giyindim.
- Toplantıya iyi hazırlandım.
- Bütün gün çalıştım, biraz dinlenmek istiyorum.
- Bu yemeği kendim yaptım.
- Aynada kendimi gördüm.