Türkçe Dilbilgisi › Dolaylı Anlatım
Soru Cümlelerinde Dolaylı Anlatım (-(y)Ip -mAdIğInI sor-)
Seviye B2Dolaylı Anlatım
Soruların ekle aktarılması: gelip gelmeyeceğimi sordu, nereye gittiğimi sordu.
Sorular da haber cümleleri gibi ekle aktarılır, ama soru iki türlü olduğu için aktarma da iki türlüdür.
Birinci tür sorular cevabı evet ya da hayır olan sorulardır. Bunlar aktarılırken fiilin hem olumlusu hem olumsuzu kullanılır: «Gelecek misin?» → «Gelip gelmeyeceğimi sordu.»
Yapı şudur: fiil + «-(y)Ip» + aynı fiilin olumsuzu + «-DIk / -(y)AcAk» + iyelik + belirtme durumu. Gel-ip gel-me-yeceğ-im-i.
İki parça ayrı yazılır: «gelip gelmeyeceğini», «bilip bilmediğini», «okuyup okumadığını».
Bu biçim ilk bakışta uzun görünür ama mantığı basittir: Türkçe «evet mi hayır mı» sorusunu aktarırken iki seçeneği de söyler.
İkinci tür sorular soru kelimesi olan sorulardır. Bunlarda soru kelimesi olduğu gibi kalır, yalnızca yüklem adlaşır: «Nereye gidiyorsun?» → «Nereye gittiğimi sordu.»
Soru kelimesinin kendisi de ek alabilir: «Kim geldi?» → «Kimin geldiğini sordu.» Burada «kim» sözcüğü, asıl cümlenin öznesi olduğu için ilgi eki almıştır.
Aktarmada «mı, mi, mu, mü» soru edatı KULLANILMAZ. «Geldi mi diye sordu.» biçimi doğrudan aktarmadır; ekli aktarmada soru edatı yoktur.
Bu yapıyla kullanılan fiiller: sormak, merak etmek, bilmek, anlamak, öğrenmek. «Gelip gelmeyeceğini merak ediyorum.»
Zaman yine ekle belirlenir: «-DIk» geçmiş ve şimdi için, «-(y)AcAk» gelecek için. «Geldin mi?» → «gelip gelmediğimi»; «Gelecek misin?» → «gelip gelmeyeceğimi».
İyelik eki asıl sorunun öznesini gösterir: «Gelip gelmeyeceğimi sordu.» — gelecek olan benim. «Gelip gelmeyeceğini sordu.» — gelecek olan sen ya da o.
Bu yapı günlük konuşmada da yazı dilinde de çok kullanılır: «Doktor ilaç kullanıp kullanmadığımı sordu.», «Hangi bölümde okuduğumu merak etmiş.»
Örnekler
- Doktor ilaç kullanıp kullanmadığımı sordu.
- Yarın toplantıya gelip gelmeyeceğini merak ediyorum.
- Öğretmen nereye gittiğimi sordu.
- Kimin geldiğini kimse bilmiyor.
- Bu haberi duyup duymadığınızı öğrenmek istiyorum.