Türkçe Dilbilgisi › Dolaylı Anlatım
Emir Kipinin Aktarımı (-mAsInI söyle- / iste-)
Seviye A2Dolaylı Anlatım
Emir ve ricanın ekle aktarılması: «Gel!» dedi → gelmemi söyledi.
Bir emri ya da ricayı aktarmanın iki yolu vardır. Birincisini yedinci konuda gördünüz: sözü olduğu gibi tekrarlamak. «Ali bana «Yarın gel.» dedi.»
İkincisi ekle aktarmadır ve günlük dilde daha çok kullanılır: «Ali bana yarın gelmemi söyledi.» Burada tırnak yoktur; emir, adlaşmış bir fiile dönüşmüştür.
Yapı bir önceki konunun aynısıdır: fiil + «-mA» + iyelik eki + belirtme durumu + söyle- / iste- / rica et- / emret-.
İyelik eki EMRİ ALAN kişiye göre seçilir. «Ali bana gelmemi söyledi.» — gelecek olan benim. «Ali ona gelmesini söyledi.» — gelecek olan o.
Bu yüzden cümleyi kurmadan önce «emri kim yerine getirecek?» diye sormak gerekir; iyelik eki o kişiyi gösterir.
Emrin kime söylendiğini yönelme durumu gösterir: bana, sana, ona, bize, size, onlara söyledi.
Olumsuz emirlerde iki olumsuzluk arka arkaya gelir ve bu ilk bakışta karışık görünür: «Gelme!» → «Gelmememi söyledi.» Yani «gelme» emri, «gelmeme» adına dönüşür.
Rica cümleleri de aynı yolla aktarılır: «Lütfen bekleyin.» → «Beklememizi rica etti.»
Aktarmada zaman ve kişi sözleri değişebilir: «Yarın gel.» sözü bir gün sonra aktarılırsa «bugün gelmemi söyledi» olur.
Fiil seçimi anlamı değiştirir: «söyledi» yalnızca iletir, «istedi» daha kesindir, «rica etti» kibardır, «emretti» ise buyurgandır.
Soru cümlelerinin aktarımı bu seviyede yoktur; onu B2 düzeyinde göreceksiniz.
Örnekler
- Ali bana yarın erken gelmemi söyledi.
- Öğretmen bizden kitapları açmamızı istedi.
- Annem kardeşime odasını toplamasını söyledi.
- Müdür beklememizi rica etti.
- Doktor babama sigara içmemesini söyledi.