Türkçe Dilbilgisi › Fiil Çekimi
Emir Kipi (-Ø / -(y)In(Iz) / -sIn)
Seviye A1Fiil Çekimi
Bir işin yapılmasını istemek, yönerge, uyarı ve rica vermek için kullanılan çekimdir.
Emir kipi, bir işin yapılmasını istediğimizde kullanılır: «Gel!», «Otur!», «Kapıyı aç!» Yol tarifinde, yemek tarifinde, uyarı ve rica cümlelerinde çok sık geçer.
Emir kipinin «ben» ve «biz» biçimi yoktur. Kendimiz için ya da birlikte yapmayı teklif ederken istek kipi kullanılır: «Ben bakayım.», «Biz gidelim.»
«Sen» için fiilin kökü hiçbir ek almadan kullanılır: gel, otur, yaz, bekle, aç. Bu biçim doğrudan ve samimidir; yakın arkadaşa veya büyükler tarafından küçüklere söylenir.
«Siz» için fiile «-ın, -in, -un, -ün» eki gelir: gelin, oturun, yazın, açın. Fiil ünlüyle bitiyorsa araya «y» girer: bekleyin, okuyun, dinleyin.
Daha resmî biçim «-ınız, -iniz, -unuz, -ünüz» ekidir: geliniz, buyurunuz, bekleyiniz. Tabelalarda ve resmî yazılarda bu biçim kullanılır.
«Siz» biçimi hem birden fazla kişiye seslenir hem de tek kişiye karşı nezaket gösterir. Cümlenin başına «lütfen» eklemek isteği daha kibar yapar: «Lütfen bekleyin.»
«O» için «-sın, -sin, -sun, -sün», «onlar» için «-sınlar, -sinler, -sunlar, -sünler» eki gelir: gelsin, otursun, yazsın, gelsinler. Bu biçim genellikle orada olmayan üçüncü bir kişiye iletilen isteği anlatır: «Ali de gelsin.»
Olumsuz biçimde fiile önce «-ma, -me» olumsuzluk eki gelir, sonra kişi eki eklenir: gelme, gelmeyin, gelmesin, gelmesinler. Olumsuzluk eki ünlüyle bittiği için «siz» biçiminde araya «y» girer.
Ses olayı: «t» ile biten bazı fiiller iki ünlü arasında yumuşar. «Git!» derken kök değişmez ama «gidin, gidiniz» olur; aynı şekilde «et - edin», «tat - tadın».
Emir kipinin soru biçimi yoktur. Yalnızca üçüncü kişide onay sormak için kullanılır: «Ali de gelsin mi?»
Örnekler
- Lütfen kapıyı kapat.
- Buraya gelin ve şu yazıyı okuyun.
- Sağa dönün, sonra düz gidin.
- Ali de bizimle gelsin.
- Bu odada sigara içmeyin.