Türkçe Dilbilgisi › Bağlaçlar
Bağlaç «dA»
Seviye B2Bağlaçlar
Ayrı yazılan bağlaç «da/de» ile bitişik yazılan bulunma eki «-DA» arasındaki fark: Ben de geldim. / Anahtarlar bende.
Türkçede iki farklı «da/de» vardır ve bunları karıştırmak en yaygın yazım hatalarından biridir.
Birincisi BULUNMA DURUMU EKİDİR ve isme BİTİŞİK yazılır: «evde», «okulda», «bahçede». Yer, zaman ya da durum bildirir.
İkincisi BAĞLAÇTIR ve her zaman AYRI yazılır: «Ben de geldim.» (ben de = ben dahil), «O da biliyor.» Anlamı «dahi, üstelik, aynı zamanda»dır.
Ayırt etme yöntemi: cümleden «da/de»yi çıkarın. Anlam bozulmuyorsa ya da yalnızca hafif değişiyorsa BAĞLAÇTIR, ayrı yazılır. Çıkarınca cümle anlamsızlaşıyorsa ya da yer/zaman bilgisi kayboluyorsa EKTİR, bitişik yazılır.
Örnek: «Evde kimse yok.» → «Evde»yi «Ev» yaparsanız cümle bozulur (ek). «Ben de biliyorum.» → «de»yi çıkarırsanız «Ben biliyorum.» hâlâ anlamlı bir cümledir (bağlaç).
Yazım kuralı bu ayrımı iyice netleştirir: EK olan «-DA» ünsüz uyumuna uyar ve sert ünsüzden sonra «-tA» olur: «kitapta», «sokakta».
BAĞLAÇ olan «da/de» ise ASLA «ta/te» olmaz, her zaman «da/de» kalır: «Kitap da aldım.» — «kitapta» değil.
Bu yüzden yazımda «kitapta» (ekli, bulunma) ile «kitabı da» (bağlaç, ayrı) apayrı anlamlar taşır: «Kitapta yazıyor.» (kitabın içinde yazıyor) ile «Kitabı da aldım.» (kitabı ayrıca aldım) karıştırılmamalıdır.
Bağlaç «da/de» genellikle «üstelik, ayrıca, bile» gibi ekleme ya da vurgu anlamı katar: «Param yok, üstüne bir de borcum var.»
Günlük yazışmalarda, özellikle mesajlaşmada, bu ayrım sık atlanır; ama resmî ve okul yazımında kesinlikle korunmalıdır.
Örnekler
- Evde kimse yok.
- Ben de seninle geliyorum.
- Kitapta yazan her şey doğru değildir.
- Kitabı da aldım, defteri de.
- Param yok, üstüne bir de borcum var.