Türkçe Dilbilgisi › Cümle Yapısı
Var / Yok Cümleleri
Seviye A1Cümle Yapısı
Bir yerde bir şeyin bulunup bulunmadığını «var» ve «yok» sözcükleriyle anlatırız.
Türkçede bir şeyin bulunduğunu söylemek için «var», bulunmadığını söylemek için «yok» sözcüğü kullanılır. Bu cümleler bir eylem bildirmez; bir varlığın olup olmadığını bildirir. Yüklem doğrudan «var» veya «yok» sözcüğüdür ve cümlenin sonunda yer alır: Masada kitap var. Bahçede çocuk yok.
Bir şeyin nerede olduğunu belirtirken yer bildiren sözcük bulunma durumu eki «-DA» alır ve genellikle cümlenin başında bulunur. Sıralama şöyledir: yer + nesne + var/yok. Örneğin Sınıfta öğretmen var., Çantamda para yok., Evde kimse yok. Bulunma eki ses uyumlarına göre değişir; sert ünsüzle biten kelimelerden sonra «-ta / -te» olur: dolapta, sepette.
Yer bildirmek zorunlu değildir. Bir şeyin sadece mevcut olup olmadığını söylerken yer kullanılmaz: Zamanım yok., Bir sorum var., Bugün ders yok.
Soru biçiminde «mı» soru edatı «var» ve «yok» sözcüklerinden sonra gelir ve ayrı yazılır: Masada kitap var mı? Sınıfta öğrenci yok mu? Kısa cevaplarda yalnızca «Var.» veya «Yok.» demek yeterlidir: — Kaleminiz var mı? — Var.
Sahiplik anlatırken bu yapı iyelik ekiyle birlikte kullanılır. Sahip olan kişi ilgi eki, sahip olunan şey iyelik eki alır: Benim bir kardeşim var., Onun arabası yok., Ali’nin iki çocuğu var. Türkçede «sahip olmak» için ayrı bir fiil yerine çoğunlukla bu yapı kullanılır.
«Var» ve «yok» sözcüklerinin olumsuzu «değil» değildir. «Değil» isim cümlelerinde kullanılır (Bu kitap yeni değil.); bir şeyin bulunmadığını söylerken ise «yok» kullanılır (Masada kitap yok.). Bu ayrım sık karıştırılan bir noktadır.
Geçmişten söz ederken «vardı» ve «yoktu» biçimleri kullanılır: Dün derste çok öğrenci vardı., Geçen hafta hiç zamanım yoktu.
Örnekler
- Masada iki kitap var.
- Buzdolabında hiç süt yok.
- Sınıfta kaç öğrenci var?
- Benim bir ablam var.
- Bugün hiç zamanım yok.